سايز فونت : (-) -- -- -- -- -- (+)

يكي از قديمي‌ترين و معروف‌ترين بيماري‌هاي باستاني بيماري جذام است كه عامه مردم به آن خوره مي‌گويند. البته اين بيماري بر خلاف تصور عموم مردم نه‌تنها هنوز ريشه‌كن نشده بلكه عده‌اي از جمعيت دنيا با آن دست به گريبان هستند.

جذام يك بيماري عفوني است كه بيشتر پوست، اعصاب محيطي، مخاط دستگاه تنفسي فوقاني و نيز چشم‌ها را گرفتار مي‌كند ولي بتدريج اعضاي ديگر نيز گرفتار مي‌شوند. بيش از يك قرن پيش، خوره يا جذام يك نفرين الهي به شمار مي‌آمد و از گذشته‌هاي بسيار دور نيز در تمدن‌هاي چين، هند و مصر باستان با اين عنوان شناخته شده و همواره ترس بسياري را در ميان مردم ايجاد كرده است. اين بيماري زماني تمام قاره‌ها را درگير كرده بود و تصوير وحشتناكي از نقص عضو و جدا شدن از اجتماع را در ذهن بشر وتاريخ به جا گذاشت كه اين ترس خود باعث واردكردن فشار اجتماعي به جذاميان و طرد آنها از اجتماع نيز مي‌شد.

به بهانه روز جهاني جذام با دكتر سيد حسين طباطبايي، متخصص پوست و مو و عضو هيات علمي مركز آموزش و پژوهش بيماري‌هاي پوستي و جذام گفتگو كرديم.

انواع جذام و راه‌هاي سرايت اين بيماري كدامند؟

جذام در 2 نوع، جذام پاسي باسيلري (خشك)‌ و مالتي باسيلري (مرطوب)‌ طبقه‌بندي مي‌شود و راه سرايت آن به طور مستقيم از فرد جذامي درمان نشده و مبتلا به نوع مالتي باسيلري به فرد سالم و مستعد ابتلا مي‌باشد. بعضي‌ها فكر مي‌كنند با يك بار تماس با اين بيماران دچار بيماري مي‌شوند در حالي كه يك اين باور غلط است چرا كه اين بيماري حتي از طريق استخر، غذا،‌ روبوسي، لباس جذامي،‌ هوا و... منتقل نمي‌شود.

علائم بيماري در مرحله اوليه و پيشرفته چيست؟

علائم بيماري در مرحله اوليه بستگي به نوع جذام دارد. علائم باليني جذام پاسي باسيلري به صورت لك يا لكه‌هاي روشن‌تر از رنگ طبيعي پوست است كه اين لك‌ها اختلال حس پيدا كرده‌اند يعني اگر با سوزن به پوست طبيعي جذامي بزنيم، بيمار حس مي‌كند ولي اگر با سوزن به لك مشكوك بزنيم بيمار حس نمي‌كند و متوجه نمي‌شود.

علائم باليني جذام مالتي باسيلري به صورت دانه‌ها و لك‌هاي كوچك، متعدد، فراوان و پراكنده در تمام بدن مانند صورت، تنه و اندام‌ها ديده مي‌شود و معمولا اين لك‌ها به رنگ قرمز تظاهر مي‌كنند و حس آنها هم طبيعي است ولي چنانچه آزمايش شود، باسيل جذام به مقدار فراوان در آن ديده مي‌شود در حالي كه در جذام پاسي باسيلري هيچ باسيلي را روي لك‌هاي روشن و بي‌حس نمي‌توان يافت.

علائم باليني در مراحل پيشرفته بيماري به صورت از بين رفتن حس اندام‌ها (دست و پا)، تغيير شكل چهره به علت فلج اعصاب صورت و زخم‌هاي متعدد و مقاوم به درمان در كف پاها تظاهر مي‌كند.

تاخير در تشخيص جذام چه عواقبي را در پي دارد؟

تاخير در تشخيص بيماري جذام باعث پيشرفت بيماري مي‌شود. گرفتاري اعصاب محيطي در مراحل اوليه قابل درمان است ولي در مراحل پيشرفته اعصاب محيطي تخريب مي‌شود و باعث بي‌حسي دائمي دست و پا و تغيير چهره تا آخر عمر مي‌شود و از طرفي به علت عدم تشخيص و درمان مي‌تواند ميكروب را به افراد حساس و مستعد كه با او تماس دائمي دارند، منتقل كند.

راه‌هاي تشخيص بيماري چيست؟

راه‌هاي تشخيص بيماري جذام ابتدا با معاينه باليني توسط پزشك و در صورت مشكوك شدن، با‌ آزمايش از پوست مشكوك به جذام و نمونه‌برداري از بيني و لاله‌ گوش صورت مي‌گيرد. پزشكان پس از معاينه بيمار، چنانچه علائمي را مشاهده كنند مانند بي‌حسي لك‌هاي روشن و يا بي‌حسي نوك انگشتان دست يا پا، دانه‌هاي فراوان متعدد قرمز رنگ بر روي پوست و غيره با انجام آزمايشات به تشخيص قطعي مي‌رسند.

عوامل مساعدكننده براي ابتلا به اين بيماري چيست؟

عامل اصلي براي ابتلا به بيماري جذام استعداد فردي است كه محققان معتقدند ارث نقش اساسي در ابتلا دارد ولي هنوز راه دقيق انتقال ژن از والدين به فرزند شناخته نشده از عوامل ديگر مي‌توان به فقر اقتصادي اشاره كرد زيرا فقر اقتصادي باعث فقر تغذيه، فقر مسكن، فقر آموزش و بهداشت و ... مي‌شود به همين دليل بيماري در مناطق توسعه نيافته و فقير مانند حاشيه شهرها و روستاها شايع‌تر است.

در‌حال‌حاضر مبتلايان به بيماري جذام مانند افراد عادي در اجتماع كار مي‌كنند و زندگي طبيعي دارند
اكثر افراد مستعد به ابتلا در كودكي مبتلا مي‌شوند و هر چه سن بالاتر مي‌رود، امكان ابتلا كاهش پيدا مي‌كند. شغل و موقعيت اجتماعي در ابتلا به جذام موثر است چرا كه هر چه قدرت اقتصادي بالاتر باشد بالطبع رعايت بهداشت بيشتر و تغذيه مناسب‌تر مي‌شود و احتمال ابتلا به جذام كاهش مي‌يابد.

آيا جذام درمان قطعي دارد؟

امروزه بيماري جذام كه عامل آن ميكروبي به نام مايكرو باكتريوم‌لپرا است با 3 داروي داسپون، ريفامپي سين و كلوفازيمين به طور كامل و صددرصد از بين مي‌رود به شرط اين كه قبل از تخريب اعصاب محيطي درمان انجام شده باشد. اگر بعد از فلج اندام‌ها و تغيير چهره درمان شروع شود ميكروب‌ها كشته مي‌شوند، ولي اعصاب تخريب شده مجددا ترميم نمي‌شوند و براي درمان آنها از جراحي‌هاي پيشرفته و ترميمي و فيزيوتراپي بايد استفاده شود كه در اكثر موارد به بهبودي كامل نمي‌انجامد و هزينه‌هاي بالايي را بر دوش بيمار مي‌گذارد كه اكثر اين بيماران قادر به پرداخت و تامين اين هزينه‌ها نيستند.

ميزان مسري بودن بيماري چه قدر است؟

حدود 95 درصد مردم دنيا در برابر ميكروب جذام مقاومت كامل دارند. لذا اگر ميكروب جذام به طور مداوم هم وارد بدن آنها شود هيچگاه جذام نمي‌گيرند. فقط 5 درصد مردم دنيا مستعد ابتلا به بيماري جذام هستند و آن هم در صورتي به اين بيماري مبتلا مي‌شوند كه به طور مستمر براي ماه‌ها و يا سال‌ها ميكروب به بدن آنها منتقل شود. در واقع نزديكان و خانواده بيمار جذامي بيشتر در معرض خطر هستند زيرا تماس مداوم در زمان طولاني با ميكروب جذام فقط در افراد نزديك به جذامي درمان نشده، امكان‌پذير است و با يك يا چند بار تماس افراد مستعد با بيماران جذامي درمان نشده مبتلا نمي‌شوند.

مخزن ميكروب جذام فقط انسان است، اين ميكروب در بدن موجودات ديگر يا خاك، آب و گياهان نمي‌تواند زنده بماند.

ميزان دوره نهفتگي بيماري جذام 5 2 سال است يعني از روز ورود ميكروب به بدن فرد مستعد، حداقل 2 سال و حداكثر 5 سال طول مي‌كشد تا علائم باليني جذام ظاهر شود.

آمار انتشار جغرافيايي بيماري جذام در ايران و جهان چگونه است؟

خوشبختانه بيماري جذام درحال ريشه‌كن شدن است. در ايران آخرين آمار مبتلايان تا سال گذشته كمتر از 200 نفر بوده و مبتلايان با درمان بهبود يافته و به زندگي عادي ادامه مي‌دهند چرا كه با شروع درمان راه سرايت آنها قطع مي‌شود. آمار جهاني جذام حدود يك ميليون نفر است كه دوسوم آن، در كشورهاي هندوستان، برزيل، برمه، سودان و چند كشور فقير ديگر آفريقا زندگي مي‌كنند. در گذشته كه تعداد مبتلايان در ايران قابل توجه بود در استان‌هاي شمالي، شمال غربي و غرب كشور بيشتر ديده مي‌شد ولي خوشبختانه در حال حاضر در ايران در حال ريشه‌كن شدن است.

امروزه با كشف داروهاي جديد و قطع سرايت بيماري به محض مصرف دارو، نياز به جداسازي مبتلايان از افراد سالم جامعه نيست، اما بايد به اين نكته توجه شود كه مصرف دارو بايد تا يك سال ادامه پيدا كند.

در حال حاضر اين بيماران مانند افراد عادي در اجتماع كار مي‌كنند و زندگي طبيعي دارند و جزامخانه‌هاي قبلي يا تعطيل شده‌اند يا در حال تبديل به بيمارستان‌هاي عمومي هستند.

آيا راه پيشگيري از ابتلا به جذام وجود دارد؟

تاكنون واكسني كه باعث پيشگيري از ابتلا در افراد مستعد شود ساخته نشده، بهترين راه پيشگيري رعايت بهداشت فردي است. چرا كه ميكروب جذام بسيار شكننده است و با آب و صابون معمولي بلافاصله كشته مي‌شود. در صورت تماس با يك فرد جذامي آن هم به مدت طولاني و ظاهر شدن علائم پوستي بايد بلافاصله به پزشك مراجعه كرد چون در مراحل اوليه با درمان دارويي، بيماري به طور كامل و صددرصد معالجه مي‌شود، بدون اين‌كه تاثيري در اعصاب محيطي داشته باشد.

خوشبختانه تمامي مراكز بهداشتي درماني كشور با بيماري جذام آشنا هستند و داروهاي ضد جذام با وجود گراني قيمت،‌ به طور رايگان در اختيار بيماران قرار مي‌گيرد.

از راه‌هاي پيشگيري ديگري كه مي‌توان به آن اشاره كرد تغذيه مناسب است، با تغذيه مناسب مقاومت بدن در برابر تمامي بيماري‌ها و البته در برابر بيماري جذام بالا مي‌رود.

توصيه آخر؟

ميكروب جذام با تخريب اعصاب محيطي دست و پا و عصب سه‌قلوي صورت باعث تغيير شكل اندام‌ها و صورت مي‌شود و تنها بافتي كه قابليت ترميم ندارد بافت عصبي است و صدمه به اعصاب تا آخر عمر فرد را معلول و ناتوان مي كند لذا مراجعه بموقع به پزشك و تشخيص زودرس توسط پزشك و درمان بموقع باعث بهبودي كامل بدون تغييرات پايدار در اعصاب بدن و عدم معلوليت مي‌شود.